Hoe een werkstraf een leven kan veranderen ‘Weekje weg met de kids zit er niet in’

Lars Barendregt 29-10-18

WEKEROM - Werken werkstraffen eigenlijk wel, of is het echt zo soft als velen denken? ,,Vaak denken mensen aan een beetje freewheelen in de bossen. Maar de realiteit is anders.”


Met zijn hand probeert Dennis (39)* zijn gezicht af te schermen achterin het zo herkenbare busje van de reclassering. Toeristen staren hem van bovenaf vanuit een grote touringcar aan. Een uiterst ongemakkelijk gevoel maakt zich meester van hem op de weg van Arnhem naar het terrein van zorginstelling 's Heeren Loo in Wekerom, waar hij zijn werkstraf uitvoert. ‘Wat zullen ze wel niet van me denken? Zou iemand mij herkennen?', spookt het door zijn hoofd.

Vrij anoniem een volière bouwen of een partytent opzetten, vindt de zelfstandig ondernemer nog niet zo erg met het zonnetje erbij. Maar de mentale last die bij een werkstraf komt kijken, ervaart Dennis als loodzwaar.

Beeldvorming

Uit onderzoek aan de Rijksuniversiteit Groningen blijkt dat werkgestraften 47 procent minder vaak in crimineel gedrag vervallen dan mensen die een kortdurende gevangenisstraf hebben gehad. Ruim driekwart van de mensen met een werkstraf, maakt die daadwerkelijk af, stelt Reclassering Nederland. Cijfers waar de instantie best trots op mag zijn, laat regiodirecteur Anne-Marie Bruist weten.

Toch hebben mensen nog altijd het idee dat een werkstraf niet werkt of een te softe strafmaatregel is, blijkt uit reacties op de website van De Gelderlander. ‘Hier in Nederland komen ze gewoon niet opdagen!’ of ‘Schandalig... Een werkstrafje...’. Het zijn zomaar wat voorbeelden van opmerkingen die je tegenkomt bij een willekeurig bericht over een werkstraf die is opgelegd door een rechter. ,,Vaak denken mensen aan een beetje freewheelen in de bossen. Beeldvorming die moeilijk te beïnvloeden is. Maar de realiteit is dus anders’’, zegt Bruist.

Het zag er allemaal heel streng uit en ik dacht ook dat ik een oranje hesje aan zou moeten

Carl (54)

Weekje weg geen optie

Dennis hoort het zijn 19-jarige zoon zo weer zeggen. ‘Je komt er met een werkstraf lekker makkelijk vanaf, pa!’ Inmiddels weet zijn zoon wel beter, vertelt Dennis. ,,Hij maakt de ellende nu van dichtbij mee.’’ Dennis werkt sinds vorig jaar zomer ongeveer twee dagen per week bij ’s Heeren Loo vanwege drie verschillende delicten waar hij liever niet over wil praten. ,,Ik heb hele domme dingen gedaan.’’ Hij vervult nu een werkstraf van 240 uur aan klusjes op het terrein van 's Heeren Loo. Het is passen en meten om zijn eigen bouwbedrijf overeind houden. ,,Ik werk nu ook op zaterdag en zondag. Even een weekje weg met de kinderen zit er niet in.’’

Maar hij is allang blij dat hij niet opnieuw de gevangenis in moest van de rechter. Daar zat hij tot een kleine vijf jaar geleden al eens, omdat hij rekeningen en boetes niet meer kon betalen. Dat gebeurde na een 'slechte periode' waarin zijn ex-vrouw er met zijn geld vandoor ging, zegt hij. ,,Ik belandde in een vicieuze cirkel. In de bak kun je geen geld verdienen. Het enige wat ik had toen ik buitenkwam, was een vuilniszak met wat kleding. Nu krijg ik voor mijn gevoel voor het eerst de kans van de overheid wat op te bouwen.’’

Even later trekt hij één van de witte wanden van een partytent strak, bedoeld voor een feestje van cliënten van 's Heeren Loo. Een van hen kijkt belangstellend toe vanuit zijn rolstoel. Dat voor hem zeven veroordeelden aan het werk zijn, dringt niet tot hem door. Ook de 54-jarige Carl helpt mee. Dat doet hij met een lach op zijn gezicht. ,,Je doet toch wat goeds voor de maatschappij.’’ Maar één ding is zeker voor hem: dit is de eerste en de laatste keer dat hij een werkstraf uitvoert.

Met hennepteelt probeerde de zelfstandige onlangs extra inkomsten te genereren om zijn schulden af te betalen. Een plan dat door de stimulerende woorden van vrienden zo makkelijk leek, mislukte faliekant. ,,Ik ben geen specialist.’’

Hennepteelt

Carl kreeg een werkstraf van 138 uur opgelegd door de rechter. Hij schrok zich kapot toen hij een paar maanden geleden een brief van de reclassering opende aan de keukentafel. ,,Het zag er allemaal heel streng uit en ik dacht ook dat ik een oranje hesje aan zou moeten.’’ Hij schoot nog meer in de stress toen hij op zijn eerste dag de weg naar 's Heeren Loo niet kon vinden en daardoor te laat arriveerde. ,,Maar werkmeester Niki zei meteen dat ik me geen zorgen hoef te maken.’’

Van het vegen van blad tot het schoonmaken van dakgoten. Het werk an sich bleek ook hem mee te vallen. De sfeer onder de elf andere mannen met wie hij nu werkt, is goed, zegt hij. Uiterlijk 07.45 uur moet hij zich dagelijks melden op het terrein van 's Heeren Loo. Rond 15.15 uur mag hij weer naar huis. ,,Tussendoor gaan we met zijn allen lekker koffie drinken.’’

De mentale druk die bij een werkstraf komt kijken, vindt hij veel zwaarder. ,,En je verliest gewoon je vrijheid.’’ Met veel moeite vertelde hij aan zijn vriendin en twee dochters over zijn werkstraf. Buiten hen weet niemand waar Carl nu is. Wanneer klanten hem bellen met de vraag of hij langs kan komen op een dag dat hij bij ‘s Heeren Loo moet zijn, vertelt hij dat hij het 'razend druk' heeft en toch echt een andere keer moet afspreken. In het busje van de reclassering dat tussen 07.00 en 07.15 uur vanaf het station van Arnhem naar Wekerom rijdt, stapt hij liever niet in uit schaamte. Hij probeert dan ook zoveel mogelijk gebruik te maken van eigen vervoer.

Toen ik eens iemand in de groep kreeg die onder invloed een ongeluk had veroor¬zaakt, deed dat echt wat met me
Werkmeester Niki Hendriksen

Overtredingen

‘De taakstraf werkt niet’, luidt de kop van een column die schrijver en ex-gedetineerde Özcan Akyol in 2014 voor dagblad NRC schreef. Daarin beschrijft hij hoe hij tijdens zijn werkstraf iedere dag met zeven andere veroordeelden door de reclassering bij een bos uit een busje werd gezet en acht uur later weer werd opgepikt. Van controle was volgens hem geen sprake. Zwaar onder invloed klom een aantal van de veroordeelden aan het eind van de dag de bus in.

,,Kon dat hier ook maar’’, grapt Dennis. Wie zich niet aan de regels houdt, krijgt een eerste waarschuwing. Bij een tweede overtreding volgt een retourzending van de werkstraf. Het Openbaar Ministerie besluit dan of die moet worden omgezet naar bijvoorbeeld een gevangenisstraf. Voorbeelden van overtredingen zijn het gebruiken van een mobieltje onder werktijd, het weigeren van werkschoenen, het gebruik van drank of drugs, belediging en omkoping. ,,Dat soort dingen zijn wel eens aan de orde, ja’’, meldt werkmeester Niki Hendriksen, die al meer dan twaalf jaar voor de reclassering werkt. ,,Je wordt door sommigen altijd wel een beetje uitgetest in het begin. Je moet sterk in je schoenen staan. Fysieke mishandeling of zoiets heb ik gelukkig nog nooit meegemaakt.’’

‘Zwaarste veroordeling die er is’

Ondanks de weerstand die sommigen tegen hun werkstraf bieden, wordt iedereen wel op een bepaalde manier geraakt, merkt Hendriksen. Hij vindt dat veel Nederlanders te zwart-wit naar mensen met een werkstraf kijken. Hij vertelt hoe hij als 13-jarige jongen in het ziekenhuis lag en een gezin zag binnenkomen nadat het was aangereden door een automobilist die onder invloed was.

Drie kinderen die in de andere auto zaten, stierven. ,,Toen ik eens iemand in de groep kreeg die onder invloed een ongeluk had veroorzaakt, deed dat dan ook echt wat met me. Maar vertrok hij met zijn auto om bewust een ongeluk te veroorzaken? Nee, hij was zijn baan verloren, had problemen thuis en stapte vervolgens met alcohol en drugs op achter het stuur. Op een dag moesten we stenen verplaatsen en die gast ging maar door. Hij werkte keihard, at niets. Ik heb hem apart genomen om hem een boterham te geven, maar die verdiende hij niet, zei hij. Hij verdiende het leven sowieso niet meer, vond hij. De hele wereld had hij toen al over zich heen gekregen, hij kon zichzelf niet meer aankijken. Ik denk dat dat de zwaarste veroordeling is die je kunt krijgen.’’

Ook Dennis heeft spijt van zijn daden, zegt hij. Hij is inmiddels begonnen met aftellen. Nog 63 uur en dan is hij van zijn werkstraf af. Hoe groot de kans is dat hij ooit weer naast werkmeester Hendriksen blad staat aan te harken? ,,Nul.’’ Door een bus vol argwanende toeristen worden aangestaard, wil hij nooit meer. ,,Fijn is anders.’’
____________________________________

Over de werkstraf

Bij een werkstraf verplicht de rechter of het Openbaar Ministerie iemand iets terug te doen voor de maatschappij met onbetaald werk. Mensen met een werkstraf komen vooral terecht bij bedrijven zonder winstoogmerk, zoals zorginstellingen en bejaardentehuizen. Aan de hand van een intakegesprek wordt door de reclassering gekeken wat voor een soort werkstraf het best bij iemand past. Daarbij wordt rekening gehouden met verschillende factoren, zoals fysieke gesteldheid en het soort delict dat is begaan. Iemand die auto's of muren van woningen heeft besmeurd met graffiti, kan bijvoorbeeld worden verplicht spuitverf in de openbare ruimte te verwijderen.

De langste werkstraf die kan worden opgelegd voor één delict bedraagt 240 uur. Voorbeelden van misdrijven die in aanmerking komen voor een werkstraf zijn diefstal en verkeersdelicten. Zware wetsovertredingen als mishandeling en moord horen daar niet bij. In 2017 voerden in totaal 4.137 mensen een werkstraf uit in Oost-Nederland, ongeveer 85 procent van hen was man. ,,Mannen plegen over het algemeen meer delicten dan vrouwen, die vaker psychische aandoeningen krijgen en introverter zijn’’, verklaart Anne-Marie Bruist, regiodirecteur van de reclassering.

Eén van de voornaamste redenen om in plaats van een korte gevangenisstraf een werkstraf te hanteren, is 'continuïteit'. ,,Daarmee bedoel ik dat iemands opleiding of werk niet stilgezet hoeft te worden’’, zegt Bruist. ,,Werk en school zijn essentieel voor het voorkomen van herhaling. Maar er is ook een categorie die het überhaupt niet gewend is te werken. Zij doen met de werkstraf een stukje arbeidsgewenning op.’’

Bron: www.degelderlander.nl